حسن حبيبى ومحمد باقر وثوقى
9
بررسى تاريخى ، سياسى و اجتماعى اسناد بندر عباس ( فارسي )
مقدمه حسن حبيبى اين كتاب به بررسى تاريخى - سياسى اسناد بندر عباسى در يك فاصله حدودا صد ساله از 1227 ق . تا 1321 ق . مىپردازد . در اينجا دربارهء اهميت بررسى اسناد تاريخى هر دوره به ويژه هنگامى كه منابع تاريخى - يعنى آنچه مبتنى بر مشاهدات و يا نقل قولهاى موثق هر دوره و يا نتيجهگيرى از اخبار و اطلاعات مربوط است - كم باشد و يا به طور كلى مطلب مهمى در دست نباشد ، سخنى به ميان نمىآوريم و خوانندگان را به آنچه در كتابهاى مربوط به روش تحقيق تاريخى دربارهء اهميت بررسى اسناد تاريخى نوشته شده است ، حوالت مىدهيم . با اين همه دربارهء استفاده از اين اسناد چند سطرى خواهيم آورد . آنچه بيشتر بدان خواهيم پرداخت چگونگى پژوهش و بررسى اسنادى است كه متن آنها را در اين كتاب آوردهايم . در اين زمينه چند نكته را يادآورى مىكنيم : نخست آنكه مسائل بندر عباسى را ، شايد نظير همهء مراكز مهم سياسى و اجتماعى و در واقع بيش از بسيارى از اين مراكز ، نمىتوان از ميانهء شكلگيرى آن - كه در يك دورهء تاريخى مهم و پر تلاطم بوده و به وجود آمدن آن نيز اهميت زيادى داشته و حوادث و نتايج آن نيز در دورهء بعد تأثير فراوان گذاشته است - بررسى كرد . در نتيجه لازمه شناختن موقعيت بندر عباسى ، آن است كه تاريخ بندر عباسى از آغاز شكلگيرى اين بندر در دورهء صفويه مورد توجه قرار گيرد . شاه عباس در تبديل يك نقطه كوچك به يك منطقه سياسى ، تجارى و اجتماعى مهم به نام بندر عباسى و ايجاد شهرى به همين نام سهم و اثر مهمى داشته است . رونق و انحطاط اين منطقه در اين دوره مقدمهاى است براى شناختن تحولات بعدى آن در دورهء قاجار . البته فاصله سقوط اصفهان و برآمدن حكومت قاجار نيز به عنوان دورهء واسط بايد مدنظر قرار گيرد . در نتيجه در اين كتاب نكات عمدهء تاريخى دوره صفوى و پس از آن به عنوان دورهء ايجاد و انحطاط بندر عباسى پيش از دورهء قاجار مورد بررسى قرار مىگيرند . بررسى بعدى مربوط به گزارش وضعيت بندر عباسى در دورهء قاجار است . در اين دوره ، حضور قدرتهاى خارج از منطقه با مسائل مربوط به بندر عباسى در مرحلهء پيش از دورهء ناصرى و حوادث و وقايع مرحله بعد يعنى ناصرى و مظفرى موضوع بررسى قرار مىگيرند . يادآورى مىشود كه بيشتر اسناد كتاب نيز مربوط به مرحلهء دوم است . بررسى اسناد همراه با آوردن متن اسناد تاكنون كمتر مورد توجه بوده است يعنى هم اسناد متقن ، به ويژه در مواردى كه منابع تاريخى و مشاهدات معاصران ثبت و ضبط نشده است ، به اندازهء كافى انتشار نيافته و هم اسناد منتشر شده با شرح وقايع تاريخى و اوضاع و احوالى كه اسناد در متن آن موقعيتها شكل گرفتهاند توأم نبوده است . علاوه بر آن شرح و بسط اسناد و نتيجهگيرى از آنها ، مسئله يا مقولهاى مهم را كه بررسى اسناد ، از لحاظ زبانى و ادبى ، مديريتى و حاكميتى و روابط خارجى است ، مورد توجه قرار ندادهاند . در اين كتاب بررسى كوتاهى نيز دربارهء اسناد بندر عباسى از اين جهات تحت عنوان ملاحظات چند وجهى به عمل خواهد آمد . روش بررسى و شيوهء تدوين كتاب روش بررسى : روش مورد استفاده در اين پژوهش ، روش مبتنى بر بررسى اسناد و مدارك و بنابراين كتابخانهاى است . همانطور كه پيشتر گفته شد و از اين پس در گزارش تاريخى از دوران قاجاريه گفته خواهد شد ، منابع مربوط به اين دوره ، در مواردى كه با منافع و مطامع بيگانگان تلاقى پيدا مىكند ، چندان قابل اعتماد نيستند و آنسان كه بايد و شايد نمىتوان به گفتههاى آنها و مستنداتشان اطمينان داشت زيرا در خصوص اسناد و مدارك مربوط به وقايع و حوادث و توصيف و تحليل آنها در بيشتر اوقات گزينشى عمل مىكنند . در نتيجه چنانچه بتوان اسناد كافى بومى مربوط به وقايع هر دوره را به دست آورد بهترين راه براى رسيدن به واقعيت ، بررسى دادهها و سپس توصيف و تحليل آنها خواهد بود . در مورد بندر عباسى در صد سال قبل از مشروطيت و تقريبا در يك بخش مهم از دورهء قاجار ما با همين مشكل روبرو هستيم و بنابراين بايد اسناد بومى را دستمايهء كار پژوهش قرار دهيم . اما در مرحله اول بايد اسناد را گردآورى كنيم . گردآورى اسناد بندر عباسى در طول يك مدت قابل ملاحظه و با جستجو در مدارك و مآخذ گوناگون به شرح زير به دست آمد . در واقع پايه و مايهء پژوهش ما را همين گردآورى و طبقهبندى اسناد تشكيل دادهاند . اين اسناد با گردآورى آمار و ارقام مربوط به واردات و صادرات بندر عباسى و چند بندر ديگر جنوب ايران معنىدارتر شدهاند . همچنين شرححال كسانى كه در اين صد سال با مسئله